Akşam atıştırması neden güçlü? Ghrelin hormonu ve beyin ödül sistemi

İştah akşam saatlerinde zirve yapıyor: Gece atıştırmasının biyolojik nedenleri ve uzmanlardan çözüm önerileri.

Akşam atıştırması neden güçlü? Ghrelin hormonu ve beyin ödül sistemi

Akşam yemeği yenildi, mide tok; ama yarım saat sonra mutfak dolabının önünde bulanların sayısı az değil. BBC sağlık muhabiri Nick Triggle'ın hazırladığı dosyaya göre bu isteğin arkasında irade eksikliğinden çok biyolojik mekanizmalar duruyor.

Oral Health Foundation verilerine göre insanların üçte biri her akşam ana öğünün ardından atıştırıyor. BBC'de yer alan bulgulara göre ise 18-24 yaş grubunda beşte dördü bu isteğe direnemiyor.

Diyetisyen Dr. Kristine Beaulieu, International Journal of Obesity dergisinde yayımlanan araştırmanın bulgularına değinerek, yatmadan önceki iki saat içinde alınan gıda arttıkça kilo alma ve obezite olasılığının da büyüdüğü uyarısında bulunuyor.

İştah akşam saatlerinde zirve yapıyor

Uyku sırasında daha uzun süre aç kalınmasına rağmen araştırmalar, iştahın akşam saatlerinde ve gün içinde yenilenlerden neredeyse bağımsız biçimde zirve yaptığını gösteriyor. Bath Üniversitesi'nden enerji metabolizması araştırmacısı Prof. James Betts'e göre bunun önemli bir nedeni, "açlık hormonu" olarak bilinen ghrelinin günün ilerleyen saatlerinde genellikle daha yüksek seviyelerde bulunması.

"Ghrelin öğünlerle baskılanma eğilimindedir; ancak bu gerçekten yalnızca günün ilk öğününden sonra gerçekleşir, öğle ya da akşam yemeğinden sonra değil."

Betts, protein, lif ve hacim bakımından zengin öğünlerin daha uzun süre tokluk sağladığına; besleyici veya doyurucu geçmeyen bir akşam yemeğinin ise ilerleyen saatlerde bir "çöküşe", bu çöküşün de atıştırmaya yol açabileceğine dikkat çekiyor. Gece acıkarak uyanma kaygısı da tetikleyiciler arasında; Birmingham Üniversitesi'nden iştah uzmanı Prof. Suzanne Higgs ise alışkanlığın rolünü vurguluyor.

"Atıştırma çoğunlukla aynı ortamda gerçekleşiyorsa, çevresel ipuçları da istek uyandırmaya başlayabilir. Örneğin biri genellikle televizyon izlerken atıştırıyorsa, sadece televizyonu açması bile yeme isteği doğurabilir."

Tatlı krizinin ardındaki beyin ödül sistemi

Günün ilerleyen saatlerinde artan yalnızca açlık hissi değil. BBC dosyasında aktarılan araştırmalara göre, kalorisi yoğun besinlere duyulan isteğin de güçlendiği ve bunu gerçek bir enerji ihtiyacından çok beynin ödül sisteminin yönlendirdiği görülüyor. Leeds ve Moncton üniversitelerinde çalışan Beaulieu, bunu "hedonik güdü" olarak adlandırıyor.

"Yağ oranı yüksek besinleri sevme ve isteme dürtümüz, günün ilerleyen saatlerinde düşük yağlı besinlere kıyasla daha baskın oluyor. Bu hedonik güdü tokluk sinyallerini devre dışı bırakabiliyor; tok olduğumuz halde atıştırma ya da tatlı yeme isteği duyuyoruz."

Özetle akşam saatlerinde bisküvi kutusunun önünde durduğunuzda eksik olan iradeniz değil; biyolojiniz aleyhinize çalışıyor. Şeker, yağ ve tuz bakımından zengin besinler, doyurucu bir akşam yemeğinin ardından bile beyindeki ödül devrelerini aktif tutabiliyor.

Gece atıştırması uykuyu bozuyor mu?

Kanıtlar kesin değil; ancak geç saatte alınan büyük bir öğünün sindirimi ve vücudun uykuya hazırlanma sürecini etkilediği biliniyor. Atıştırma konusunda tablo daha belirsiz. Beyaz ekmek ve beyaz pirinçten bisküvi ve keklere kadar rafine karbonhidrat ile ilave şeker oranı yüksek besinlerin daha kalitesiz uykuyla ilişkili olduğunu gösteren bulgular mevcut.

Araştırmacılara göre bu durum, söz konusu besinlerin kan şekerinde daha büyük dalgalanmalara yol açması ve uyku ile iştahı düzenleyen hormonal sinyalleri değiştirmesinden kaynaklanabilir. Ancak neden-sonuç ilişkisini ayırmak güçlü; çünkü uykusuz kalanlar da şekerli besinlere daha çok yöneliyor.

Surrey Üniversitesi'nden uyku ve biyolojik ritim uzmanı Prof. Jonathan Johnston, uykusuzluğun yalnızca iştahı değil, enerji yoğun besinlere duyulan arzuyu da artırdığına dikkat çekiyor. Betts de bu alandaki kanıtların "hiç de net olmadığını" ve insanların yatmadan önce farklı besinlere farklı tepkiler verebileceğini ifade ediyor.

Uzmanlardan daha sağlıklı atıştırma önerileri

Uzmanlar akşam atıştırmasını tamamen yasaklamak yerine önce neyin tetiklediğini anlamayı öneriyor. Buna göre:

  • Gerçek açlık söz konusuysa, gün içindeki öğünlerin protein, lif ve hacim bakımından zenginleştirilmesi daha uzun süre tokluk sağlayabilir.
  • Atıştırma ağırlıklı olarak alışkanlıksa, rutinlerin değiştirilmesi ve atıştırmalıkların önceden planlanması yardımcı olabilir.
  • Televizyon izlerken gibi dikkat dağıtan ortamlarda yemek, ne kadar yenildiğinin fark edilmemesine ve daha fazla tüketimle sonuçlanabilen bir tabloya yol açabiliyor.
  • Elin altında meyve, yoğurt ve kuruyemiş gibi sağlıklı seçeneklerin bulunması, sağlıklı seçimi varsayılan hale getiriyor.

Beaulieu, akşam atıştırmasına ara ara ve makul porsiyonlarla izin vermenin sürdürülebilir bir yaklaşım olduğunu vurguluyor: "Ara sıra, ölçülü biçimde o istenen besinleri yemek sorun değil." Kilit nokta, sık istenen besinlerin dolapta düzenli olarak bulunmaması; çünkü dolapta sağlıklı bir seçenek varsa onu seçme olasılığı artıyor.

Fotoğraf: Getty Images