Xi Jinping, APEC'teki üçlü zirvede dört ilke açıkladı
Çin, Rusya ve ABD basını Shenzhen'deki APEC üçlü zirvesi ile Barışa Yönelik Deklarasyon'u analiz etti.
Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, 19 Kasım 2026'da Shenzhen'de Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve ABD Başkanı Donald Trump ile buluştu. İlk üçlü zirvede büyük güç ilişkileri için dört ilke açıklandı. Liderler görüşme sonunda Barışa Yönelik Deklarasyon yayımladı.
Çin devlet ajansı Xinhua'nın yayımladığı metne göre Xi, büyük devletlerin çatışmadan uzak durması gerektiğini söyledi. Xi; karşılıklı saygı, barış içinde bir arada yaşama, kazan-kazan iş birliği ve diyalog vurgusu yaptı.
Tarihi buluşma, petrol ihracatçısı ülkelerin örgütü OPEC'in değil, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi'nin marjında gerçekleşti. Anadolu Ajansı'nın zirve özetine göre görüşme yaklaşık 80 dakika sürdü.
Zirve iki kritik başlığın gölgesinde yapıldı. ABD ile Rusya arasındaki New START anlaşması sona ermişti. Hürmüz Boğazı'ndaki sevkiyat riskleri de gündemin üst sıralarındaydı.
Xi Jinping'in Konuşması ve Sosyal Medya İddialarının Teyidi
BelTA'nın TASS'a dayandırdığı habere göre Xi Jinping, üç ülkenin Soğuk Savaş zihniyetini bırakması gerektiğini belirtti. Ekonomik ve ticari iş birliğinin güçlendirilmesi çağrısı yaptı.
Xi, küresel enerji güvenliğinin ciddi zorluklarla karşı karşıya olduğunu vurguladı. Çin, Rusya ve ABD'nin Birleşmiş Milletler Şartı'nın hedeflerini kararlılıkla koruması gerektiğini ifade etti.
- Karşılıklı saygı ve iç işlerine karışmama: Ülkelerin egemenliğine, toprak bütünlüğüne, seçtikleri toplumsal sistemlere ve kalkınma yollarına saygı isteniyor. Hassas konularda önceden iletişim kurulması ve kırmızı çizgilere meydan okunmaması vurgulanıyor.
- Barış içinde bir arada yaşama: Üç gücün cepheleşme yerine ortaklık kurması ve Thukydides Tuzağı'ndan kaçınması bekleniyor. İkinci Dünya Savaşı sonrası kurulan uluslararası düzenin savunulması isteniyor.
- Kazan-kazan iş birliği ve tedarik zincirleri: Ekonomik bağları koparma ve tedarik zincirlerini kesintiye uğratma yaklaşımları reddediliyor. Küresel enerji piyasasında istikrar için koordinasyon çağrısı yapılıyor.
- Diyalog ve kriz önleme mekanizmaları: Yanlış hesaplamaları azaltmak için düzenli üst düzey temaslar öneriliyor. Bölgesel çatışmaların diplomasiyle çözülmesi gerektiği belirtiliyor.
Nükleer silahlar başlığında ise Armenpress'in Xinhua'dan aktardığı sözlere göre Xi net bir uyarı yaptı. Nükleer savaşın kazanılamayacağını ve asla başlatılmaması gerektiğini söyledi.
Xi, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması'na uyulması çağrısında bulundu. Küresel stratejik istikrarın korunması gerektiğini belirtti.
"İnsanlığın üzerinde sallanan Demokles'in kılıcı olan nükleer silahlar, dünyayı nükleer silahlardan arındırmak için zamanla tamamen yasaklanmalı ve kökten imha edilmelidir."
Sosyal medyada dolaşan özet listelerinde bu sözdeki "zamanla" şartı atlandı. Xi'nin "düzenli üst düzey temaslar" önerisi de "ülkeler düzenli zirveler düzenlemelidir" biçiminde daraltıldı.
Paylaşımların sonundaki "Nükleersiz bir dünya? Bu daha fazla savaşı tetikler!" yorumu ise sanki Xi'nin sözü gibi sunuldu. Oysa Anadolu Ajansı'nın Rusça servisine göre Putin basın toplantısında diyaloğa hazır olduklarını söyledi. Ancak herhangi bir takvim belirlenmediğini açıkladı.
Barışa Yönelik Deklarasyon: Üç Başkentin Resmî Metin Analizi
Zirve sonrası üç devlet başkanı ortak bir "Barışa Yönelik Deklarasyon" yayımladı. RFE/RL'nin yayımladığı bilgilere göre metni önce Kremlin ve Xinhua paylaştı. Ardından Beyaz Saray kendi metnini yayımladı.
Bu buluşma, Trump ile Putin'in Ağustos 2025'teki Alaska görüşmesinden sonraki ilk yüz yüze teması oldu. Çin Dışişleri Sözcüsü Mao Ning zirveyi "olumlu, yapıcı ve çok verimli" olarak niteledi.
Resmî Metinlerdeki Sıralama, Ünvan ve Biçim Farkları
Üç başkentin yayımladığı deklarasyonlar içerik olarak aynı dört maddede birleşti. Buna karşın diplomatik sıralama, biçim ve ünvan tercihleri birbirinden ayrıştı.
Çin tarafında China Daily'nin yayımladığı resmî metin "China-Russia-US Heads of State Declaration toward Peace" başlığını taşıdı. Metin numaralı dört madde halinde sunuldu ve ev sahibi Çin Halk Cumhuriyeti Devlet Başkanı'na teşekkür edildi.
Rusya cephesinde Kremlin'in resmî sitesindeki metin "Rusya, Çin ve ABD Devlet Başkanlarının Barışa Yönelik Deklarasyonu" başlığıyla Vladimir Putin'i ilk sıraya koydu. Numaralı dört maddede BM reformu, petrol ürünleri arzı, görevli dokunulmazlığıyla UCM uyarısı ve nükleer risk diyaloğu yer aldı.
Washington cephesinde ise Beyaz Saray'ın yayımladığı bildiride başlık "U.S.-Russia-China Heads of State Declaration toward Peace" sırasıyla verildi. Maddeler numarasız düz paragraflar halinde yazıldı.
Metinde dikkat çeken bir ünvan ayrımı da yer aldı. Donald Trump ve Vladimir Putin "President" olarak anılırken, Xi Jinping için "State Chairman" ünvanı tercih edildi.
| Deklarasyon Başlığı | Üç Metindeki Ortak Taahhüt | Analizlerde Öne Çıkan Eksik veya Sınır |
|---|---|---|
| BM Reformu | BM Güvenlik Konseyi daimi üyeleri olarak küresel krizlere etkin yanıt için reform taahhüdü. | Somut veto veya yapısal reform takvimi içermiyor. |
| Enerji Arzı | Tüm ülkelerin yararı için rafine petrol ürünlerinin üretimi ve arzının artırılması planı. | Yaptırımların kaldırılıp kaldırılmayacağı belirsizliğini koruyor. |
| Dokunulmazlık ve UCM | Devlet rızası ve görevli dokunulmazlığının korunması; UCM'nin yetki suistimali yapmaması. | 2023'ten beri UCM yakalama kararı bulunan Putin'e diplomatik destek anlamı taşıyor. |
| Nükleer Riskler | Nükleer savaşın kazanılamayacağının teyidi ve yayılmanın önlenmesi diyaloğu. | Silah azaltımı veya denetim için bağlayıcı anlaşma ya da tarih verilmiyor. |
Çin, Rusya ve ABD'deki Resmî Olmayan ve Bağımsız Basın Ne Yazdı?
Çin ve Asya-Pasifik Çevresindeki Bağımsız Değerlendirmeler
Çin anakarasındaki devlet medyası zirveyi Pekin'in diplomatik başarısı olarak sundu. Hong Kong ve Singapur merkezli Çince ve İngilizce yayınlar ise daha temkinli bir çerçeve çizdi.
Bastille Post'un aktardığına göre Putin, deklarasyon sonrası küresel istikrara katkı konusunda iyimser konuştu. Bölge basını ise büyük güçler arasındaki dengelere odaklandı.
Singapur merkezli ThinkChina analizinde Tsinghua Üniversitesi akademisyeni Da Wei zirve beklentilerini değerlendirdi. Da Wei, 1945 Yalta Konferansı'nda Çin masada yokken toprak bütünlüğünün tartışıldığını hatırlattı. Pekin'in bu yüzden "Yalta 2.0" benzetmesine sıcak bakmadığını belirtti.
Analizde 21 APEC ekonomisinin küresel üretimin yaklaşık %60'ını oluşturduğu vurgulandı. Buna karşın zirvenin ticari gündeminin jeopolitik başlıkların gölgesinde kaldığına işaret edildi.
Bağımsız Rus Basınının Odağı: UCM Tutuklama Emri ve Ukrayna Boşluğu
Rusya'daki resmî ajanslar büyük güç statüsünü öne çıkardı. Sürgündeki bağımsız Rus basını ise iki kritik noktaya dikkat çekti.
Meduza'nın analizine göre liderlerin Uluslararası Ceza Mahkemesi uyarısı, Putin hakkında 2023'te çıkarılan tutuklama emriyle doğrudan bağlantılı. Ortak bildiride Ukrayna savaşının adının hiç geçmemesi de öne çıkarıldı.
The Moscow Times'ın haberine göre Kylin Villa'daki toplantı öncesi protokol farkı dikkat çekti. Xi'nin Trump'ı bizzat havalimanında karşılaması, Putin'e uygulanan sade protokolle tezat oluşturdu.
Haberde Kırım bağlantılı köprü darbesi sonrası yaşanan gelişmeye de yer verildi. Putin'in güvenlik müzakereleri için Avrupalı temsilcileri tutumlarını netleştirmek üzere Moskova'ya davet ettiği aktarıldı.
Amerikan Basını, Düşünce Kuruluşları ve Avrupa Tepkileri
ABD ve Batı basını bildiriyi büyük ölçüde "sembolik" buldu. Yorumlarda somut sonuç eksikliği öne çıktı.
Washington merkezli Al-Monitor'da yayımlanan Reuters haberinde Arms Control Association yöneticisi Daryl Kimball nükleer savaş karşıtı söylemi olumlu buldu. Ancak retorikten öte silahsızlanma diplomasisinde somut adım gerektiğini söyledi.
Aynı haberde RUSI direktörü Jonathan Eyal ise zirvenin kazananını tartıştı. Eyal, Putin'in dışlanmış statüden kurtularak kazanç sağladığını, Trump'ın ise ihtiyacı olmayan bir fotoğraf karesi aldığını savundu.
Düşünce kuruluşları ve müttefik tepkilerini derleyen The Guardian'ın haberine göre Brookings Institution uzmanı Patricia Kim, Pekin'in Ukrayna veya İran'da arabuluculuk riskine girmek istemediğini belirtti. Stimson Center'dan Yun Sun ise Çin'in BM reformu başlığını kabul ettirerek gündem belirlediğini kaydetti.
Aynı haberde Şanghaylı Hutong Research analisti Shan Guo enerji maddesine odaklandı. Petrol arzı planının uygulanmasında ABD yaptırımlarının kalkıp kalkmayacağının belirleyici olacağını söyledi. Polonya Başbakanı Donald Tusk ise "Putin dostumuz değildir ve asla olmayacaktır" diyerek tepki gösterdi.
Bloomberg HT'nin aktardığı SIPRI verilerine göre ABD ve Rusya dünyadaki nükleer silahların yaklaşık %86'sını elinde tutuyor. Bu tablo, Pekin'in hızlı silah azaltımına mesafeli yaklaşmasının ana nedeni olarak görülüyor.
Diplomatik cephede Avrupa temasları da sürüyor. Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, ABD müzakerecilerinin Berlin'de müttefiklere zirve hakkında bilgi vereceğini açıkladı.